Waarom het Instituut bestaat

Het uitgangspunt

We beginnen bij een overtuiging over mensen. Ze zijn niet zwak, en ze zijn geen inkomstenbron voor overheden of bedrijven. Ze zitten vol potentieel, en dat potentieel gaat veel vaker verloren dan nodig is. Soms laten instituties er geen ruimte voor. Soms ontbreken de materiële middelen om er iets mee te doen. En soms kan iemand eenvoudig niet in zijn eentje op tegen een monopolie dat de voorwaarden dicteert.

Dit is een vooronderstelling, geen beleidsstandpunt. Alles wat het Instituut publiceert rust erop, en als het niet klopt, verliest het meeste van wat volgt zijn zin. We zeggen het hardop, zodat lezers ons werk eraan kunnen toetsen.

Het zegt ook wat we weigeren. We behandelen mensen niet als problemen die beheerst moeten worden. Een voorstel dat burgers ziet als dossiers om af te handelen, risico’s om in te dammen of kosten om te drukken, kan slim zijn en zelfs populair. Het valt buiten het werk van dit Instituut. Onze vraag is steeds hoe mensen de ruimte krijgen om te handelen, en wat hen daarbij in de weg zit.

Hoe succes eruitziet

Een voorstel moet beoordeeld worden op wat het bereikt, dus het doel moet vastliggen voordat de discussie begint. Zonder dat doel worden beleidsvoorstellen beoordeeld op hun bedoelingen. Bedoelingen claimen kost niets.

Het bbp meet de omvang van een economie. Over de levens die zich daarin afspelen zegt het weinig. Een land kan stevige groei laten zien terwijl de huren elk jaar stijgen, werk onzekerder wordt en de keuzes van de volgende generatie krimpen. Een stelsel van uitkeringen kan grote bedragen uitkeren en de ontvangers toch gevangen houden, omdat elke extra verdiende euro hen bijna evenveel kost aan verloren toeslagen. Voor sommige huishoudens in EU-lidstaten als Duitsland, België en Oostenrijk loopt het marginale tarief door het wegvallen van inkomensafhankelijke toeslagen op tot 80, 90 of zelfs 100 procent (Europese Commissie, onderzoeksnotitie over werkprikkels, EUROMOD-berekeningen). Volgens de kerncijfers gaat alles goed. Volgens elk eerlijk beeld van het dagelijks leven niet.

Onze maatstaf is het werkelijke leven van werkelijke mensen. Kunnen ze een woning betalen? Wordt hun werk eerlijk beloond? Kunnen ze een tegenslag opvangen zonder alles kwijt te raken? Hebben ze tijd voor de mensen en dingen die hun dierbaar zijn? Vaag is dat niet. Het is meetbaar, en de OECD Better Life Index, die huisvesting, gezondheid, onderwijs, milieu, de balans tussen werk en privé en levenstevredenheid naast inkomen zet, is een eerlijker referentie dan één groeicijfer.

Zelfbeschikking hoort bij die maatstaf. Sommige institutionele oordelen zijn legitiem. Iemand kan tijdelijk het vermogen missen om zelf te beslissen, of een besluit kan anderen schaden. Afhankelijkheid op zich is niet het falen. Het falen zit in een systeem dat afhankelijkheid structureel voortbrengt, waarin de afhankelijkheid het middel is waarmee het systeem zichzelf in stand houdt in plaats van een manier om iets op te lossen. Een uitkeringsregeling waaruit vertrekken financieel onmogelijk is, is een voorbeeld. Een ander voorbeeld is een regel die elk jaar opnieuw toestemming eist voor een besluit dat één keer genomen kan worden. Een systeem dat mensen de middelen zou kunnen geven om hun eigen zaken te regelen, en hun in plaats daarvan procedures geeft om hun afhankelijkheid te beheren, werkt tegen ons uitgangspunt in.

De maatstaf loopt ook door de tijd. We beoordelen voorstellen op een horizon van minstens twee generaties. Kosten naar de toekomst schuiven is soms terecht, bijvoorbeeld wanneer een investering in een transitie later de kosten verlaagt. Maar zo’n uitstel moet expliciet en begrensd zijn, en gekoppeld aan een uitkomst die het weer ongedaan maakt. Europa draagt meerdere uitstelposten mee die aan geen van die voorwaarden voldoen. In 2004 kwamen in de EU bijna vier mensen van 20 tot 64 jaar op elke 65-plusser, nu zijn het er minder dan drie (Eurostat, 2024: 37,0 procent), en de pensioenstelsels zijn daar grotendeels niet op ingericht. Niet-beprijsde uitstoot komt nu terug als overstromingen, mislukte oogsten en verzekeringsschade. Een voorstel dat de korte toets doorstaat en de lange niet, is onaf.

Drie waarnemingen

Ons werk rust op drie waarnemingen over hoe samenlevingen zich gedragen. Het zijn geen beleidsvoorstellen. Het zijn randvoorwaarden waar elk serieus beleid rekening mee moet houden.

De eerste is dat waarde twee bronnen heeft. Wanneer een stad rond een stuk grond groeit, stijgt de grond in waarde. De eigenaar heeft die stijging niet veroorzaakt. De gemeenschap eromheen deed dat, met haar investeringen, haar dichtheid en haar dagelijkse bedrijvigheid. Hetzelfde geldt ver buiten grond. Een platform wordt meer waard naarmate meer mensen zich aansluiten. Veel octrooien leveren rendement op dat steunt op jarenlang publiek gefinancierd onderzoek. Een financiële positie levert inkomen op via juridische structuren die de staat heeft geschapen en in stand houdt. Privébezit en private opbrengsten blijven legitiem. Maar collectief geschapen waarde en individueel geschapen waarde zijn verschillende dingen, en een systeem dat ze als één behandelt, schuift de eerste soort voortdurend naar private handen. Op den duur concentreert dat vermogen op grond van positie in plaats van bijdrage. Wij houden dit aan als vooronderstelling. Het is geen belastingvoorstel, al moet elk belasting-, eigendoms- of mededingingsbeleid ermee in overeenstemming zijn.

De tweede is dat systemen hun eigen instabiliteit voortbrengen. Stabiliteit is niet de rusttoestand van een complex systeem. Iemand moet haar onderhouden. Rust op financiële markten lokt meer kredietverlening, meer hefboom en hogere prijzen uit, die op hun beurt meer van hetzelfde uitlokken, tot de constructie zichzelf niet meer kan dragen. De crisis van 2008 kwam niet als een donderslag van buitenaf. De kwetsbaarheid werd opgebouwd in het rustige decennium ervoor. Energieketens, efficiënt ingerichte voedselsystemen en geopolitieke afhankelijkheden die beheersbaar lijken, vertonen hetzelfde patroon. Een voorstel dat één dimensie optimaliseert, zoals kosten of efficiëntie, en nooit vraagt wat het doet met het vermogen van het systeem om een schok op te vangen, is daarom onvolledig.

De derde is dat vrijheid zonder materiële basis formeel is, niet echt. Wie zich niet kan veroorloven een slecht aanbod af te wijzen, is niet vrij in enige betekenis die ertoe doet, wat de wet ook zegt. Dat geldt voor werknemers zonder alternatief voor slechte voorwaarden, voor huurders die moeten betalen wat er gevraagd wordt, en voor iedereen tegenover een partij die weet dat ze nergens anders heen kunnen. De afwezigheid van wettelijke dwang is nodig. Genoeg is ze niet. Echte vrijheid vraagt een buiten-optie, het praktische vermogen om te weigeren. Waar die ontbreekt, ontbreekt het mensen niet aan ambitie of talent. Het ontbreekt hun aan de omstandigheden om die te gebruiken, en daar belandt het meeste van het verspilde potentieel uit ons uitgangspunt.

Waarom een instituut en geen partij

Het Instituut draagt de naam van Tiberius en Gaius Gracchus, volkstribunen in Rome in de tweede eeuw voor Christus. Zij zagen hoe de senatoriale elite het publieke land, de ager publicus, monopoliseerde terwijl de vrije boerenburgers die de republiek hadden gedragen in afhankelijkheid wegzakten. Zonder land verloor een burger zijn economische zelfstandigheid en daarmee zijn plaats in de republiek. De broers probeerden dat fundament te herstellen met landhervorming. Beiden werden met geweld beantwoord, en ongeveer een eeuw later was de republiek verdwenen. Wij lezen dit niet als een verhaal over moreel verval. Het laat zien wat er gebeurt wanneer de materiële basis van burgerschap wordt uitgehold terwijl de instituties erboven nog intact lijken.

Waarom dan geen partij? Omdat partijen zonder uitgewerkt theoretisch fundament naar onze overtuiging verworden tot lege hulzen. Ze verwarren het doel met het pad. Een instelling, een verdrag of een federatie wordt een doel op zich, terwijl het economische mechanisme dat de boel laat vastlopen onbesproken blijft. Een partij moet bovendien leden werven, en werven betekent compromissen sluiten. Dat hoort legitiem bij democratische politiek. Het is een slechte omgeving om uit te zoeken of een idee deugt.

Een instituut kan wat een partij niet kan. Het kan vasthouden aan doctrinaire zuiverheid. Onze modellen sluiten of ze sluiten niet; elke stroom heeft een bron en elke vordering een tegenpost. We zwakken geen uitkomst af om haar beter te verkopen. Een balans die niet sluit, rapporteren we als een balans die niet sluit.

Daardoor kunnen we een andere rol spelen in het publieke debat. In plaats van een eigen programma te verdedigen, beoordelen we de voorstellen van anderen langs een openbare maatstaf. Partijprogramma’s en EU-richtlijnen kunnen aan dezelfde vragen worden onderworpen. Verhoogt dit voorstel de druk op menselijke arbeid, of roomt het passieve extractie en monopolierentes af? Wie betaalt, en klopt de rekensom? De beoordeling staat open voor iedereen. Elke partij of beweging mag ons werk gebruiken, en elke partij of beweging kan voor onze toets zakken.

We publiceren langs twee sporen. Publieke essays laten zien hoe structurele weeffouten opduiken in het gewone leven, in de armoedeval, op de woningmarkt of in de rekening die niemand kan betalen. Technische papers zetten formele modellen volledig uiteen, met hun aannames erbij. De modellen zelf zijn open, zodat anderen ze kunnen draaien, controleren en breken.

Niets hiervan werkt zonder onafhankelijkheid. Het Instituut hoort bij geen enkele partij of beweging en neemt van geen van hen instructies aan. Als ons werk iemand helpt, zijn we blij. Als het iemand in verlegenheid brengt, blijft het werk staan.

De toets

Elk voorstel dat we publiceren of beoordelen, moet vier vragen beantwoorden. We passen ze eerst toe op ons eigen werk.

Wie draagt de kosten, en wanneer? Elk voorstel verschuift iets, of het nu geld, risico, kansen of milieulast is, tussen mensen en door de tijd. “De samenleving profiteert” is geen antwoord. We willen weten welke mensen verliezen, onder welke omstandigheden, en wanneer het verlies aankomt. Kosten die naar de toekomst worden geschoven, zijn ook kosten, en ook die hebben dragers.

Waar komt de financiering vandaan? Elke nieuwe uitgave heeft een benoemde bron nodig. Het tekort van de ene sector is het overschot van een andere, dus de boeken moeten aan beide kanten sluiten. Een voorstel dat uitgeeft zonder bron is een voorkeur waarvan de rekensom is uitgesteld. De belofte dat een commissie later het geld zal vinden, telt niet als bron.

Op welke schaal opereert het? Een voorstel moet zeggen of het lokaal, nationaal, Europees of mondiaal werkt, en waarom dat niveau past. Een nationaal antwoord op een probleem waarvan de oorzaak grenzen overschrijdt, lost alleen de binnenlandse politieke versie ervan op. Deze vraag hoort thuis in de ontwerpfase, niet nadat het beleid is mislukt.

Wat zijn de faalcondities? Elk voorstel moet scheiden wat gemodelleerd is, wat geschat is en wat werkelijk onzeker is, en die grens zichtbaar markeren. Onzekerheid is informatie die de lezer nodig heeft. Een paper dat gissingen als feiten presenteert of zijn aannames verstopt, wordt daar zwakker van, hoe stellig de toon ook is. We vragen geen alwetendheid. We vragen een eerlijke grens tussen wat bekend is en wat wordt aangenomen.

Weerbaar liberalisme

Wij zijn liberalen. We hechten aan vrijheid van organisatie, het recht om af te wijken en de autonomie van gemeenschappen om hun eigen zaken te regelen. Maar we delen de oudere liberale aanname niet dat een vrije orde, eenmaal gebouwd, vanzelf overeind blijft. Wij noemen het alternatief weerbaar liberalisme.

De geschiedenis spreekt dat tegen. Liberale instituties zijn van binnenuit afgebroken, door actoren die de vrijheden van die instituties gebruikten om de macht te verzamelen waarmee ze er een eind aan maakten. De Weimarrepubliek is het klassieke voorbeeld, en het patroon is vaak genoeg teruggekeerd om het als een kenmerk van vrije samenlevingen te zien, niet als een toeval.

Een vrije orde is dus een toestand die iemand moet onderhouden. Dat volgt uit onze tweede waarneming. De politieke tegenhanger van financiële kwetsbaarheid is het overnemen van instituties door belangen die baat hebben bij het afbreken van de regels. Het verdedigen van de voorwaarden die vrijheid mogelijk maken, waaronder eerlijke concurrentie, open instituties en een materiële bodem onder elke burger, hoort bij het liberalisme. Wij zien het niet als verraad eraan.

Dit is geen pleidooi voor centrale sturing. Ons schaalprincipe is beslissen op het laagste niveau dat de taak aankan. Wat een gemeente, regio of land zelf kan regelen, moet het zelf regelen. Alleen problemen waarvan de oorzaken of gevolgen die grenzen overschrijden, horen hoger, en de bewijslast loopt twee kanten op. Een centrum moet elke aanspraak op lokale autonomie rechtvaardigen. Een lokale actor moet de bewering rechtvaardigen dat zijn besluit niemand anders raakt.

Waarom Europese schaal volgt

Uit de waarnemingen en de schaalvraag volgt voor bepaalde problemen een Europees niveau. Federalisme is voor ons geen geloofsartikel. Het gaat om een mismatch tussen de schaal van sommige problemen en de schaal van de instituties die er nu verantwoordelijk voor zijn.

Sommige problemen zijn van nature Europees. Kapitaal beweegt vrij tussen 27 regelgevende stelsels en gaat naar het meest toegeeflijke. Verscherp de regels in één land en de activiteit verhuist naar de buren. Die neiging tot een race naar de bodem, die bij belastingconcurrentie goed gedocumenteerd is, komt niet voort uit een gebrek aan politieke wil. De prikkels brengen haar voort, en ze stopt pas op het niveau waar de race zelf wordt bestuurd. Energievoorziening, financieel risico en digitale infrastructuur volgen dezelfde logica.

Andere problemen zijn generationeel. De energietransitie, fundamenteel onderzoek en demografische verandering vragen investeringshorizonten die veel langer zijn dan één verkiezingscyclus, en een regering die voor vier jaar is gekozen, kan niet geloofwaardig dertig jaar beloven. Een instelling moet zowel het bereik als de duur van deze problemen kunnen evenaren.

De geschiedenis laat ook zien hoe zulke instellingen ontstaan. Europese integratie is verlopen via materieel voordeel, via kolen en staal, de gemeenschappelijke markt en de gemeenschappelijke munt, en niet via constitutionele ambitie. Mensen binden zich aan instellingen die leveren. Onze taak is uitzoeken wat zou leveren, en de rekensom laten zien.

Ruim de basis op voordat je een laag toevoegt

Een Europees niveau verdient zijn plaats alleen als het de lagen eronder eenvoudiger maakt. Federaties lopen het risico het tegenovergestelde te doen. Er komt een nieuw niveau, dat zijn eigen regels boven op de bestaande schrijft en de nationale bureaucratieën eronder laat zoals ze waren. Er wordt niets opgeruimd. Burgers hebben nu met nog een gezagsorgaan te maken, en wie de regels toepast, heeft te maken met nog een set eisen die kan botsen met de oude.

Wij zien hierin een ontwerpfout. Een federaal niveau kan twee dingen goed doen. Het kan de weinige voorwaarden vastleggen waaraan elk deel van het systeem moet voldoen, en het kan een werkende standaard leveren voor wie zelf niets wil bouwen. Wat het niet moet doen, is voorwaarden stellen en de uitvoering aan het toeval overlaten. Elke lidstaat bouwt dan een eigen noodoplossing, de noodoplossingen botsen met de voorwaarden, en het resultaat is een juridische impasse die geen enkele regering alleen kan ontwarren.

Daarom passen wij op elk federaal voorstel een aftrektoets toe. Wat haalt het weg? Welke bestaande regels, formulieren en loketten maakt het overbodig? Een voorstel dat alleen een laag toevoegt, valt door de toets, hoe goed bedoeld ook. Een federatie die integreert, moet onderweg kunnen ontregelen en niet alleen kunnen opstapelen.

Wat het Instituut zal doen

Het Instituut publiceert zijn modellen, zijn aannames en zijn twijfels, en houdt zijn eigen werk aan dezelfde maatstaf als dat van anderen. Het beoordeelt voorstellen van elke kant met dezelfde vier vragen. Het doet niet mee aan verkiezingen, neemt geen instructies aan van een partij en zwakt geen uitkomst af om haar populair te maken. Wat het biedt, is een toets die iedereen kan toepassen, ook op ons.